Erfgoed in de kijker: middeleeuwse lavabo's

28.08.2020

Handen wassen, een actie die we de afgelopen maanden maar al te vaak hebben uitgevoerd. Tijdens de inventarisatie in Vollezele ontdekten we deze lavabo. Je leest het goed, een lavabo. Niet de vorm die wij gewend zijn, maar wel een vorm die vaak voorkwam in de Middeleeuwen. Deze lavabo dateert van de 15de eeuw en diende zoals je al kan raden om je handen te wassen.

lavabo geheel

 De koperen bolvormige pot (de lavabo) werd gevuld met water en werd boven een piscina gehangen. Het hengsel is gemonteerd aan twee houders die beide versierd zijn met een vrouwenhoofd. Door de lavabo te kantelen kwam er water uit één van de met dierenkop versierde tuiten. Het water kon via een heilig putje (sacrarium) in de natuurstenen piscina weglopen. Vermoedelijk werd dit water afgevoerd naar het kerkhof. Want zo konden doden op het kerkhof ook een deel van het sacrament krijgen via weggespoelde resten van de geconsacreerde hostie.

  

Lavabo's in de Middeleeuwen

Lavabo’s werden ingezet voor de rituele handwassing in religieuze omgevingen en in hogere kringen. Het woord lavabo betekent dan ook in het Latijn ‘ik zal wassen’. De handwassing was een symbool voor de zuiverheid van Maria. Daarom werden lavabo’s vaak afgebeeld op 15de eeuwse schilderijen over de annunciatie. De annunciatie is de verkondiging van de geboorte van Jezus aan Maria door de aartsengel Gabriel. Lavabo’s werden ook gebruikt om handen te wassen vlak voor een belangrijk maal. Want in de middeleeuwen at men met de handen en vaak van dezelfde schotel. Dus handhygiëne was belangrijk. Maar de lavabo diende niet alleen voor de handwassing. Ook vaatwerk werd na afloop van de mis gereinigd met het water van de lavabo. Daarnaast diende de lavabo en piscina ook om weg te spoelen. Zo werden stukken stof van kledingstukken met miswijn vlekken op afgescheurd, verbrand en weggespoeld via het heilige putje. Ook spinnen, vliegen of andere insecten die in de kelk vielen ondergingen hetzelfde lot. Ze werden gecremeerd boven de piscina en weggespoeld. In de kapel van het kasteel van Laarne waren er 2 afzonderlijke heilige putjes in dezelfde piscina. De eerste was er voor “gewoon vuil water” terwijl de andere diende voor het “heilige vuil water”, m.a.w. water dat in aanraking was geweest met het bloed of lichaam van Christus. Ze mochten niet vermengd worden met elkaar. In Vollezele zijn er twee aparte piscina's recht tegen over elkaar gelegen in de sacristie. Dus vermoedelijk was dit ook een manier om de 2 soorten water gescheiden te houden.


Robert Campin, Merode Altaarstuk, 1425-1430, Metropolitan Museum of Art, New York

Lavabo’s werden vaak uitgevoerd in metaal, al bestaan er ook aardewerken varianten. Zo is er eentje opgegraven in Aalst. Metaal was vroeger een kostbare grondstof waardoor de eigenaar van een metalen lavabo meteen ook een zekere status ontving.

Hedendaags gebruik van de term lavabo

Wij, Vlamingen, zijn het woord Lavabo blijven gebruiken doorheen de eeuwen. In Nederland is de term verdwenen in het dagelijks taalgebruik. Wel gebruiken ze de term in Nederland nog voor het bekken in de sacristie van een kerk. Nederlanders linken een lavabo dus alleen nog aan de handwassing van de priester voor en na de mis, terwijl hier in Vlaanderen de term nog wordt gebruikt voor een wasbak. De term lavabo wordt daarnaast niet enkel gebruikt voor het benoemen van een voorwerp maar ook als benaming voor het ritueel van de handenwassing tijden de eucharistie. Gedurende dit ritueel worden er een psalm gereciteerd door de priester. Als gevolg van Covid-19 gebeurt dit ritueel niet meer met water, maar met alcoholgel. Zo ontstaat er een nieuwe vorm van het oude ritueel.

Labels: WegvanGod

Reageer